Vụ việc, về sau được biết đến với tên gọi “vụ bê bối chiếc giày”, đã trở thành một biểu tượng của Chiến tranh Lạnh. Dù nó diễn ra đúng như các giai thoại kể lại hay chỉ là một cử chỉ mang tính sân khấu có phần cường điệu, có một điều chắc chắn: trong giây lát, cả thế giới đã nín thở trước những gì đang diễn ra trong hội trường Liên Hợp Quốc.
Bối cảnh: bầu không khí căng thẳng của năm 1960
Năm 1960 là một trong những năm căng thẳng nhất của Chiến tranh Lạnh. Vào tháng Năm, hội nghị thượng đỉnh của các cường quốc tại Paris đổ vỡ sau khi một máy bay do thám U-2 của Mỹ bị bắn hạ trên lãnh thổ Liên Xô. Quan hệ giữa Washington và Moskva rơi xuống điểm đóng băng. Thêm vào đó là cuộc khủng hoảng Berlin, và căng thẳng ngày càng gia tăng tại nhiều nước thuộc khối phía Đông.
Chính trong bầu không khí đó, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc nhóm họp tại New York. Khrushchev đến với một mục tiêu đầy tham vọng – thúc đẩy các đề xuất của Liên Xô về giải trừ quân bị hoàn toàn, đồng thời tấn công gay gắt các cường quốc phương Tây. Ông mang theo không chỉ một chương trình chính trị mà cả danh tiếng của một người không ngại dùng cảm xúc làm công cụ chính trị.
Đại biểu Philippines và lời chỉ trích gay gắt
Ngòi nổ là bài phát biểu của đại biểu Philippines Lorenzo Sumulong. Trong bài phát biểu của mình, ông chỉ trích gay gắt chủ nghĩa đế quốc của Liên Xô ở Đông Âu. Ông nhắc lại rằng Liên Xô đã đàn áp cuộc nổi dậy ở Hungary năm 1956 và so sánh chính sách của Liên Xô với cách hành xử của các cường quốc thực dân. Đối với Khrushchev, đây là một đòn tấn công trực diện vào đất nước ông và vào uy tín cá nhân của ông.
Đại biểu Philippines còn cáo buộc Liên Xô đạo đức giả: một mặt nói về tự do của các dân tộc, mặt khác lại kìm kẹp các quốc gia thuộc khối phía Đông. Những lời này vang vọng trong hội trường Liên Hợp Quốc và gây ra một làn sóng phẫn nộ từ phía Liên Xô.
Phản ứng của Khrushchev: nắm đấm, tiếng la hét và chiếc giày
Ban đầu, Khrushchev lớn tiếng phản đối. Theo lời các nhân chứng, ông đập nắm đấm xuống bàn, la hét và cố gắng ngắt lời đại biểu Philippines. Chủ tọa phiên họp đã cố gắng trấn an ông nhưng vô ích. Nhà lãnh đạo Liên Xô hoàn toàn không có ý định lùi bước.
Và rồi khoảnh khắc đi vào huyền thoại đã đến. Theo phiên bản phổ biến nhất, Khrushchev cởi giày ra và bắt đầu đập nó xuống bàn một cách điên cuồng. Những phiên bản khác cho rằng chiếc giày đã nằm sẵn trên bàn và ông chỉ dùng nó gõ xuống bàn để bày tỏ sự phẫn nộ. Dù thế nào đi nữa, hình ảnh nhà lãnh đạo Liên Xô cầm chiếc giày trong tay đã trở thành một trong những biểu tượng nổi tiếng nhất của Chiến tranh Lạnh.
“Khrushchev cởi giày và đập xuống bàn mạnh đến mức cả hội trường đều nghe thấy,” một nhà báo có mặt tại đó nhớ lại.
Điều gì thực sự đã xảy ra? Những mâu thuẫn lịch sử
Dù cảnh tượng này nổi tiếng đến đâu, vẫn có những nghi vấn về diễn biến chính xác của nó. Một số nhà sử học khẳng định Khrushchev thực sự đã dùng chiếc giày, số khác cho rằng đó là sự cường điệu của báo chí. Sự thật vẫn là nhà lãnh đạo Liên Xô nổi tiếng với phong cách nóng nảy – tại các phiên họp Liên Hợp Quốc, ông còn dùng nhiều thủ pháp sân khấu khác, chẳng hạn như vung tay hay cười lớn.
Điều chắc chắn là sự việc đã gây xôn xao quốc tế. Truyền thông phương Tây tận dụng nó để khắc họa Khrushchev như một chính trị gia khó lường và hung hăng. Ngược lại, tuyên truyền của Liên Xô cho rằng đó là phản ứng chính đáng trước những lời xúc phạm. Sự thật có lẽ sẽ không bao giờ được làm sáng tỏ hoàn toàn.
Hệ quả đối với nghi thức ngoại giao
Vụ bê bối chiếc giày trở thành biểu tượng cho thấy cuộc đối đầu giữa các siêu cường có thể đi xa đến mức nào. Về sau, Liên Hợp Quốc đã siết chặt các quy định về cách ứng xử của đại biểu, và các chủ tọa được trao thêm quyền can thiệp đối với những người gây rối. Sự việc cũng cho thấy Chiến tranh Lạnh không chỉ diễn ra trên chiến trường và trong các cơ quan tình báo, mà còn cả trong hội trường của các tổ chức quốc tế.
Đối với Khrushchev, sự việc có tác động hai mặt. Một mặt, nó củng cố hình ảnh của ông như một người không ngại đứng lên chống lại phương Tây. Mặt khác, nó làm ông mất điểm trong mắt các nhà ngoại giao ôn hòa, những người bắt đầu coi ông là một đối tác nguy hiểm và khó đoán.
Vì sao đến nay chúng ta vẫn nhớ khoảnh khắc này
Vụ bê bối chiếc giày hấp dẫn vì nhiều lý do. Thứ nhất, đây là ví dụ hoàn hảo cho thấy cảm xúc có thể ảnh hưởng đến chính trị quốc tế như thế nào. Thứ hai, nó cho thấy sức mạnh của biểu tượng – chỉ một chiếc giày đã làm được nhiều hơn hàng trăm bài phát biểu. Và thứ ba, nó nhắc nhở rằng ngay cả ở những tầng lớp cao nhất của ngoại giao, cảm xúc vẫn có thể chiến thắng lý trí.
Ngày nay, sự việc này được giảng dạy trong trường học, được viết thành sách và xuất hiện cả trong phim tài liệu lẫn tác phẩm hư cấu. Nó đã trở thành một phần ký ức văn hóa của Chiến tranh Lạnh, giống như cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba hay việc xây dựng Bức tường Berlin.
Dù Khrushchev có thực sự cởi giày hay không, một sự thật vẫn còn đó: ngày 12 tháng 10 năm 1960 là ngày một phiên họp ngoại giao biến thành một nghi thức chiến đấu. Và đó là di sản còn tồn tại cho đến ngày nay.