Đạo diễn trẻ Orson Welles đã trình bày trong chương trình The Mercury Theatre on the Air của mình một bản chuyển thể phát thanh của cuốn tiểu thuyết Chiến tranh giữa các thế giới của H. G. Wells. Điều then chốt không phải là bản thân nội dung mà là hình thức. Welles cùng đội ngũ biên kịch và kỹ thuật viên âm thanh đã biến câu chuyện khoa học viễn tưởng kinh điển thành một loạt các bản tin trực tiếp có vẻ ngoài chân thực, gợi nhớ đến các bản tin thời sự thực sự.
Cuộc xâm lược giả đã diễn ra như thế nào
Buổi phát sóng bắt đầu một cách kín đáo. Sau phần mở đầu và giới thiệu dàn nhạc là một bản tin về những vụ nổ kỳ lạ trên sao Hỏa, được đọc bởi một diễn viên trong vai nhà thiên văn học. Tiếp theo là sự ngắt quãng của âm nhạc và một phóng sự hư cấu về một vật thể kỳ lạ đã rơi xuống một trang trại ở Grovers Mill, bang New Jersey. Phóng viên tại hiện trường mô tả miệng hố, những người hàng xóm tò mò và đột nhiên là một sinh vật đang chuyển động trong một hình trụ kim loại.
Các hiệu ứng âm thanh thật tuyệt vời: tiếng rít, tiếng kim loại va đập, tiếng hét, tín hiệu bị ngắt quãng. Diễn viên Frank Readick trong vai phóng viên đã thể hiện nỗi kinh hoàng một cách thuyết phục đến mức thính giả có cảm giác như đang ở ngay tại hiện trường. Khi phóng sự đột nhiên im bặt, giọng của một phóng viên khác vang lên với lời cảnh báo rằng các cỗ máy chiến tranh của người Sao Hỏa đang di chuyển khắp vùng và phá hủy mọi thứ trên đường đi.
"Thưa quý vị, đây không phải là một cuộc diễn tập. Tôi nhắc lại, đây không phải là một cuộc diễn tập." Câu nói này vang lên trên đài phát thanh khẩn thiết đến mức nhiều người Mỹ tin rằng đó là một thảm họa thực sự.
Sự hoảng loạn tràn ngập các thành phố
Phản ứng của công chúng trong nhiều trường hợp thật kịch tính. Người ta chạy ra khỏi nhà với khăn ướt che miệng vì tin rằng không khí đã bị nhiễm độc bởi khí của người Sao Hỏa. Những người khác đóng gói hành lý, chất đầy xe và cố gắng rời khỏi thành phố. Tổng đài điện thoại của cảnh sát và các tòa soạn bị quá tải bởi những người gọi đến yêu cầu thông tin về cuộc xâm lược và hỏi họ nên làm gì.
Ở một số khu vực, tắc đường đã hình thành, người ta tụ tập trong các nhà thờ để cầu nguyện và một số người phàn nàn về đau đầu hoặc khó thở mà họ cho là do "khí Sao Hỏa". Các lời khai cũng kể về những người đã lên đường đến trang trại được cho là ở Grovers Mill để tận mắt chứng kiến cuộc xâm lược.
Sự hoảng loạn không phải là toàn diện – nhiều thính giả đã nhận ra vở kịch hoặc nhận thức được rằng đó là sân khấu. Tuy nhiên, số người bối rối và sợ hãi được ước tính từ hàng nghìn đến hàng chục nghìn. Chính thực tế này đã biến buổi phát sóng thành một huyền thoại.
Tại sao mọi người lại tin
Thành công của trò lừa bịp có nhiều nguyên nhân. Vào năm 1938, phát thanh là nguồn tin tức nhanh chóng chính và mọi người tin tưởng nó giống như ngày nay họ tin tưởng internet. Định dạng các bản tin trực tiếp và bị ngắt quãng phù hợp với cách phát thanh đưa tin về các cuộc khủng hoảng thực sự, chẳng hạn như thảm họa khí cầu Hindenburg hoặc lũ lụt.
Thời điểm cũng đóng một vai trò quan trọng. Thế giới đang hồi phục sau cuộc khủng hoảng kinh tế và căng thẳng ở châu Âu đang gia tăng trước Thế chiến thứ hai. Hiệp định Munich chỉ được ký kết một tháng trước buổi phát sóng và nỗi sợ chiến tranh hiện hữu trong xã hội Mỹ. Câu chuyện về một cuộc tấn công bất ngờ, tàn khốc đã hòa vào nỗi lo lắng sẵn có.
- Niềm tin vào phương tiện truyền thông: phát thanh được coi là một nguồn tin tức trực tiếp và đáng tin cậy.
- Hình thức chân thực: các phóng sự giả, hiệu ứng âm thanh và chương trình bị ngắt quãng.
- Hoàn cảnh thời gian: căng thẳng trước chiến tranh và lo ngại về an ninh.
- Hiệu ứng đám đông: hàng xóm và người quen truyền sự hoảng loạn cho nhau.
Hậu quả và những huyền thoại
Ngay ngày hôm sau, các tờ báo tràn ngập những tiêu đề về "sự hoảng loạn từ Sao Hỏa". Orson Welles đã phải giải thích tại một cuộc họp báo rằng đó là một vở kịch sân khấu và xin lỗi tất cả những ai đã bị hoảng sợ. Nghịch lý thay, buổi phát sóng đã mang lại cho ông sự chú ý to lớn và giúp ông đến Hollywood, nơi vài năm sau ông đã quay bộ phim Công dân Kane.
Các nghiên cứu sau này đã chỉ ra rằng mức độ hoảng loạn đã được báo chí đương thời phóng đại phần nào. Các tờ báo có lợi ích riêng trong việc miêu tả phát thanh là một phương tiện truyền thông không đáng tin cậy và nguy hiểm. Tuy nhiên, vẫn là sự thật rằng hàng nghìn người đã phản ứng một cách bối rối và một số người thực sự tin rằng người Sao Hỏa đã xâm lược Trái Đất.
Vụ việc cho đến nay vẫn được sử dụng như một ví dụ điển hình về sức mạnh của truyền thông, ảnh hưởng của hình thức đến nhận thức nội dung và việc dễ dàng đến mức nào người ta có thể dịch chuyển ranh giới giữa hư cấu và thực tế bằng cách trình bày chân thực. Trong kỷ nguyên thông tin sai lệch và tin tức lan truyền trên mạng xã hội, câu chuyện ngày 30 tháng 10 năm 1938 vẫn còn nguyên tính thời sự.
Chiến tranh giữa các thế giới đã không thuyết phục người Mỹ về sự tồn tại của người Sao Hỏa. Tuy nhiên, nó đã cho thấy ranh giới giữa niềm tin và nỗi sợ hãi mong manh đến mức nào – và hình thức kể chuyện quan trọng đến nhường nào.